امروز اگر به ولگوگراد (یا همون استالینگراد سابق) سفر کنی، شاید در نگاه اول چیز خاصی به چشم نخوره. یک شهر روسی در کنار رود ولگا، با خیابون‌های وسیع، پارک‌های سرسبز و مردمی که درگیر زندگی روزمره‌ان.

اما اگر کمی دقیق‌تر نگاه کنی، جای گلوله‌هایی که هنوز روی دیوار ساختمون‌هایی قدیمی باقی مونده‌اند، مجسمه‌ی عظیمی که از بالای تپه به شهر نگاه می‌کنه، و موزه‌ای که سکوتش از هزار فریاد بلندتره، بهت می‌گه این‌جا یه شهر عادی نیست. این‌جا استالینگراده؛ شهری که در زمستان ۱۹۴۲، خط مقدم تاریخ شد.

بخش اول – چرا استالینگراد؟

در تابستان ۱۹۴۲، ارتش آلمان نازی در اوج پیروزی‌های خودش قرار داشت. از فرانسه تا اوکراین، هیچ کشوری جلودارش نبود. هدف بعدی؟ جنوب شوروی و منابع نفت قفقاز.

اما برای رسیدن به اون منابع، باید از رودخانه‌ی ولگا می‌گذشت؛ و در اون مسیر، شهری قرار داشت به نام استالینگراد. شهری صنعتی، شلوغ، و البته با اسم کسی که آلمان در حال جنگ باهاش بود: استالین.

از نظر نظامی، کنترل این شهر یعنی قطع راه‌های تدارکاتی شوروی، دسترسی به نفت، و از نظر نمادین، ضربه‌ای روانی بزرگ به دشمن. هیتلر تصمیم گرفت که شهر رو با تمام قوا تصرف کنه. این تصمیم، یکی از سرنوشت‌سازترین تصمیمات قرن بیستم شد.

بخش دوم – جنگی که به جهنم تبدیل شد

اواخر تابستان، ارتش آلمان حمله‌ی خودش رو آغاز کرد. با بمباران سنگین هوایی، در عرض چند روز بیشتر شهر به تلی از ویرانه تبدیل شد. اما این فقط شروع کار بود. شهر به دست آلمان‌ها نیفتاد. ارتش سرخ به‌رغم همه‌ی ضعف‌ها، عقب نکشید. خیابون‌ها، کارخانه‌ها، ساختمان‌ها، و حتی راهروهای مترو، همه تبدیل به سنگر شدن.

جنگ وارد فاز «نبرد شهری» شد؛ یکی از سخت‌ترین و خونین‌ترین شکل‌های نبرد که توش فاصله‌ی دو طرف گاهی فقط چند متره. هر ساختمون باید طبقه به طبقه، اتاق به اتاق، تصرف یا دفاع می‌شد.

سربازها در تونل‌های زیرزمینی می‌جنگیدن، تک‌تیراندازها روی بام‌ها کمین کرده بودن، و انفجارها خواب رو از چشم همه گرفته بود. با رسیدن زمستان، وضعیت بدتر شد. دمای هوا به زیر ۳۰- درجه رسید. سربازها با لباس‌های پاره و غذای جیره‌بندی، در سرمای استخوان‌سوز دوام می‌آوردن. نه جایی برای پناه گرفتن بود، نه وقت یا توان برای استراحت.

بخش سوم – کشورهای دیگر در سایه‌ی نبرد

اگرچه نبرد لنینگراد به‌ظاهر بین آلمان و شوروی بود، اما در واقعیت، نیروهای چند کشور دیگه هم درگیر بودن.
هیتلر در جبهه شرقی تنها نبود. کشورهایی مثل رومانی، مجارستان و ایتالیا به عنوان متحدان آلمان نازی، هزاران سرباز به جبهه اعزام کرده بودن.

رومانیایی‌ها بیشترین نقش رو در جناح‌های شمال و جنوب نیروهای آلمانی داشتن. دقیقاً همون مناطقی که ارتش شوروی بعدها ازشون حمله کرد و حلقه‌ی محاصره‌ی استالینگراد رو بست.

مجارستان و ایتالیا هم نیروهایی به جنگ استالینگراد فرستادن، اما این نیروها آمادگی و تجهیزات لازم برای جنگ در اون شرایط رو نداشتن، و همین باعث شد در برابر ضدحمله‌ی شوروی سریعاً شکست بخورن.

از طرف شوروی هم، فقط روس‌ها نبودن. مردمی از جمهوری‌های دیگر شوروی، مثل اوکراینی‌ها، ارمنی‌ها، قزاق‌ها، گرجی‌ها و خیلی اقوام دیگه هم در خط مقدم نبرد استالنیگراد جنگیدن و کشته شدن.

بنابراین، استالینگراد فقط نبرد دو ملت نبود. نماینده‌ای بود از جنگی که قاره‌ها و فرهنگ‌ها رو درگیر خودش کرده بود.

بخش چهارم – برگشتن ورق

تا پاییز ۱۹۴۲، آلمان به نظر می‌رسید که در جنگ استالینگراد پیروز خواهد شد. اما ارتش سرخ در سکوت، برای ضدحمله آماده می‌شد.
در ۱۹ نوامبر، عملیات بزرگی به نام « عملیات اورانوس» آغاز شد. نیروهای شوروی از شمال و جنوب به مواضع آلمان حمله کردن. ظرف چند روز، ارتش ششم آلمان و نیروهای متحدش کاملاً محاصره شدن.

هیتلر دستور داد که مقاومت ادامه پیدا کنه و هیچ‌کس تسلیم نشه. اما در عمل، ارتش ششم درون یک تله‌ی مرگبار افتاده بود. نه غذا، نه سوخت، نه کمک. هواپیماهایی که برای تدارکات فرستاده می‌شدن، یا سقوط می‌کردن یا اصلاً کافی نبودن. در ژانویه ۱۹۴۳، اوضاع به جایی رسید که فرمانده‌ی آلمانی، فریدریش پائولوس، تسلیم شد؛ بدون حتی اطلاع قبلی به هیتلر.
این اولین باری بود که ارتش آلمان چنین شکستی رو پذیرفت. شکستی که نه‌فقط نظامی، بلکه روانی، سیاسی و استراتژیک بود.

بخش پنجم – شهری که با زخم زندگی می‌کند

پس از پایان نبرد استالینگراد، شوروی تصمیم گرفت شهر رو بازسازی کنه. اما نه با پاک کردن خاطرات، بلکه با حفظ اون‌ها.
امروز در ولگوگراد، موزه‌ای هست که تمام اسناد و بقایای جنگ در اون نگهداری می‌شه. ساختمونی به نام “خانه پاولوف“، که به‌عنوان سمبل مقاومت شناخته می‌شه، با گلوله‌خورده‌هاش هنوز سر پاست.

روی تپه‌ی مامایف، محل یکی از شدیدترین صحنه‌های نبرد، امروزه یک بنای یادبود عظیم ساخته شده: تندیس “مادر میهن فرا می‌خواند“، با شمشیری به دست و نگاهی خیره به افق. مزارهای بی‌شماری در همون تپه دفن شده، و سکوت اون‌جا بیشتر از هر سخنرانی‌ای حرف می‌زنه.

نتیجه‌گیری – چرا باید به استالینگراد رفت؟

استالینگراد یک شهر تاریخی نیست؛ یک سند زنده است.
یادآوری فاجعه‌ها و مقاومت‌هایی که به دنیایی که ما امروز توش زندگی می‌کنیم شکل دادن. سفر به ولگوگراد فقط بازدید از یک شهر نیست، تماشای تکه‌ای از روح انسانه؛ جایی که مرگ، ایستادگی، و تصمیمات حیاتی در چند کیلومتر مربع رقم خوردن. دیدن این شهر یعنی درک عمیق‌تری از جنگ، تاریخ، و حتی خود انسان.

ما در قطار سیبری قصد داریم تا در اولین فرصت با یک سفر زمینی روسیه از شهر ولگوگراد بازدید کنیم.

نوشته استالینگراد | وقتی تاریخ یک قرن در یک شهر رقم خورد اولین بار در گروه گردشگری قطار سیبری. پدیدار شد.

چرا مورمانسک شهر مهمی هست؟

مورمانسک در طول جنگ جهانی دوم به طور کامل ویران شد. اگه از نظر سرانه تعداد بمب هایی که ارتش آلمان در هر متر مربع انداختند هم در نظر بگیریم، این شهر بعد از استالینگراد در رتبه دوم قرار گرفته.

از نظر موقعیت مورمانسک در ساحل دریای بارنتس قرار گرفته . موقعیتی استراتژیک که باعث شده به این شهر لقب دروازه شمالی روسیه داده بشه. یکی از بزرگترین بنادر روسیه و حتی جهان در این منطقه قرار گرفته. اتصال مورمانسک به شبکه ریلی روسیه باعث شده تجارت منظمی از این بندر به سراسر دنیا انجام بشه.

بر اساس آخرین آمار جمعیت مورمانسک بیش از 282 هزار نفر بوده که برای چنین منطقه ای با طبیعتی سرد و خشن رقم بسیار بالایی هست. در واقع مورمانسک بزرگ ترین و پر جمعیت ترین شهر دنیا در بالای مدار قطبی به حساب میاد.

تاریخ مورمانسک

شکل گیری بندر مورمانسک

قبل از اینکه این بندر در اوایل قرن بیستم روی نقشه روسیه ظاهر بشه، آرخانگلسک بزرگترین شهر منطقه بود. شهری که در قرن شانزدهم تاسیس شده بود برای چندین قرن نقش دروازه شمالی روسیه رو بازی می کرد. با این حال بعد از تاسیس مورمانسک این شهر قافیه رو به رقیب باخت. چرا که بزرگترین مزیت مورمانسک این بود که دریا در این شهر در سردترین روزهای زمستانی هم یخ نمی زد. نیازی به توضیح نیست که این مزیت چقدر میتونه برای یک بندر شمالی مهم باشه.

در واقع نیاز به یک بندر بدون یخبندان در طول جنگ جهانی اول برای روسیه ظاهر شد. در این زمان ارتباط روسیه با کشورهای غربی قطع شد و امکان دریافت اسلحه و ارسال مواد خام برای روسیه از بین رفت. به همین خاطر نگاه امپراطوری روسیه به شمال این کشور معطوف شد. در سال 1915 یک سکونتگاه ساحلی جدید در این منطقه ساخته شد. جایی که از قدیم به نام مورمان شناخته می شد. 4 اکتبر سال بعد مراسم رسمی گذاشتن سنگ بنای کلیسا به افتخار قدیس حامی ملوانان در این شهر برگزار شد. شهری که از اون تاریخ به بعد به افتخار نیکولای دوم به نام رومانوف آن مورمن نامگذاری شد. ولی یک سال بعد و با انقلاب 1917 ردپای رومانوف ها از سراسر کشور پاک شد و شهر جدید به نام مورمانسک نامگذاری شد.

آخرین شهری که در دوران امپراطوری روسیه تاسیس شد شاهد روزهای پرطلاطم زیادی بود. بعد از فرو رفتن کشور در هرج و مرج سال های بعد از انقلاب و جنگ داخلی، مورمانسک تبدیل به یکی از مراکز اصلی جنبش سفید شده بود. برای مدتی هم نیروهای بریتانیایی، کانادایی، استرالیای، فرانسوی، ایتالیایی، لهستانی و حتی چینی در این منطقه مستقر بودن.

جنگ جهانی دوم

تا سال1941 این شهر به طور قابل ملاحظه ای رشد کرده بود. به همین خاطر دوباره مورد توجه دشمنان قرار گرفت. سربازان آلمانی و فنلاندی سعی کردن در عملیاتی ناموفق که به نام عملیات روباه نقره ای معروف شد این منطقه رو از روسیه پس بگیرن. درست زمانی که ارتش دشمن به چند ده کیلومتری شهر رسیده بود، کاروان هایی با سلاح های انگلیسی و امریکایی به کمک ارتش سرخ رسیدن و این شهر رو نجات دادن.

تا نوامبر 1941، مهم ترین شهر شمالی شوروی توسط خلبانان این کشور و همین طور نیروهای هوایی که تحت پیمان عملیات بندیکت به شوروی فرستاده شده بودن محافظت می شد. دفاع و همکاری منظمی بین انگلیس و شوروی که یکی از موفق ترین عملیات های نظامی متفقین در تاریخ جنگ جهانی دوم بود.

آلمانی ها بعد از اینکه از تصرف این بندر منصرف شدن، تصمیم به بمباران این شهر گرفتن. شدیدترین حمله در 18 ژوئن 1942 تحت عنوان عملیات لوفت وافه انجام شد. حدود 12 هزار بمب به سمت این شهر شلیک شد. باید در نظر گرفت این حمله برای شهری که کاملا از چوب ساخته شده بود چقدر ویرانگر به حساب میومد. تمامی پایگاه های نظامی شهر تخریب شد. آلمانی ها در یک روز تونستن حدود 800 واحد مسکونی و ده ها ساختمان عمومی شهر رو نابود بکنن. با این حال شجاعت و فداکاری سربازان شوروی بود که همه این آتش رو تا قبل از غروب خاموش کردن. این حمله تقریبا سه چهارم ساختمان های شهر رو نابود کرد.

حجم تخریب های ناشی از جنگ در این شهر بسیار بالا بود. طوری که بعد از پایان جنگ جهانی یک لیست شامل 15 شهر اولویت اول بازسازی توسط شوروی منتشر شد که مورمانسک هم در این لیست قرار گرفته بود.

مورمانسک بعد از جنگ

در زمان جنگ، مورمانسک به عنوان گذرگاه تسلیحات و سایر تجهیزاتی بود که از دیگر کشورهای متفقین وارد اتحاد جماهیر شوروی می شد. این مقاومت در چهلمین سالگرد پیروزی بر آلمان ها در تعیین رسمی مورمانسک به عنوان شهر قهرمان در 6 می 1985 گرامی داشته شد. در طول جنگ سرد هم مورمانسک مرکز فعالیت زیردریایی ها و یخ شکن های شوروی بود. حتی پس از انحلال اتحاد جماهیر شوروی، شهر نزدیک و پایگاه دریایی  سورومورک مقر ناوگان شمالی روسیه باقی ماند.

در سال 1974، یک مجسمه عظیم 35.5 متری به نام آلیوشا، که یک سرباز جنگ جهانی دوم شوروی رو به تصویر می کشد، بر روی پایه ای به ارتفاع 7 متر نصب شد. هتل قطب شمال در سال 1984 افتتاح شد و به بلندترین ساختمان بر فراز دایره قطب شمال تبدیل شد. ساختمانی که امروزه به نام هتل آزیموت مورمانسک شناخته میشه.

نوشته مورمانسک کجاست؟ تاریخ بزرگترین شهر جهان در بالاتر از مدار شمالگان اولین بار در گروه گردشگری قطار سیبری. پدیدار شد.